باریشمازین «تبت یدا» آدلی رومانینا اؤتری بیر باخیش.                  

هر بیر اینسانی توپلومون کوتله دوروموندان میللت دورومونا وارماغینا چئشیدلی فاکتلار و اونونلا برابر چئشیدلی اولای لارین اورتایا چیخماغی گرکدیر. کوتله دئدیگین فورماسیز و قورولوش سوز بیر ییغیناق دیر، اَت ییغیناقیندان دوزه لن روحسوز بدن کیمی بیر شئی یعنی. دئدیگیمیز کیمی بو روحسوز بدنین جانلانماسی و قورولوشسوز ییغیناغین فورمالاشماسی چئشیدلی فاکت لاردان آسیلی دیر. تاریخ بویو اینسانی کوتله لر بو چئشیدلی فاکتلار اساسیندا بیرله شه رک توپلوم لار یاراتمیشدیرلار و هر توپلومون یارانیشی نین تمل داشی، کیملیک فاکتورلاری نین بیری اولاراق، عادتا بیر ایدئولوژیا بیچیمینده اورتایا چیخمیشدیر. البته اونوتمایاق کی بو فاکتورلارین ایدئولوژیا بیچیمینه چیخماغی کئچیریلمز گرکلی لیک دئییل بلکی اولابیلر بو دئوریم چوخ یوموشاق بیر دورومدا باش وئریب و ایدئولوژیالار ساواشینا چکیلمه سین. آنجاق دئییلن فاکتلار و فاکتورلارین اَن تانینمیش و اؤنملی سی، بشر تاریخیندا، «دین» و «دیل» اولموشدور. اورتا یوز ایللیک لرده اینسانی کوتله لری بیرلشدیریب و اونلاری بیر توپلوم بیچیمینه چیخاران یالنیز و یالنیز دین اولموشدور و دین یارادان توپلوم، اورتا دوغو و ایسلام تاریخیندا عادتا «امت» باشلیغی ایله تانینیر آما دونیانین چاغداش تاریخیندا یئنی یارانان اینسانی توپلوملار «دیل» اساسیندا یارانیب و «ملت» باشلیقی ایله تانینیر و البته بو دئمک، دین و مذهبین آرادان قالدیریلماغی آنلامیندادئییل بلکی کیملیک دییشیک لیک لرینین اساسیندا، دیل و دینین توپلومسال دوروم و گؤره ولری ده دییشیلمک دئمکدیر. ایندی سه بیز ایراندا، اؤزللیک له آذربایجان ائتنو- ژئوگرافی سینده یاشایان تورکلر، کوتلوی بیر دورومدان توپلومسال بیچیمه چیخماق زورونداییق و بو قوتلو گئدیشات و مودئرن حرکتین اَن اساس فاکتی و تمل داشی بیزیم دیلیمیز یعنی تورکجه میزدیر و بونا گؤره ده بیزیم اصل-ی اساس پروبلئمیمیز دیل مسئله سی دیر و یئنه ده همن نه دن لره گؤره تورکجه یازیب- یاراتماق و  اؤز دیلیمیزده یازیب اوخوماغی اؤیره نیب و اؤیره تمک، بیزیم ایلک و اَن اؤنملی گؤره ویمیزدیر. منجه عمومیت له ایران تورکلری و اؤزللیک له آذربایجان ضیالی لار و یازیچی لاری بو گؤره وین اؤنمین دوشونه رک، ایستر- ایسته مز بو یولدا چوخ بؤیوک آددیملار آتیب و آتماقدادیرلار و بو آماجا دوغرو چوخ دَیَرلی اثرلر، جومله دن سؤزلوک لر، چئویرمه لر، کؤچورمه لر، پیئس لر، شئعر توپلولوق لاری و س یازیب- یارادیب و یاراتماقدادیرلار و گرچکدن بو موبارک حادیثه نی، ادبی بیر دئوریم آدلاندیرماق اولار و آذربایجانیمزدا باشلانان ایچینده اولدوغوموز ادبی دئوریم دوغرودان دوغرویا اؤلکه میز و میللتیمیزین کولتورَل یاشامیندا بؤیوک بیر دؤنومدور. آما بو اورتادا بیر چوخ اؤنملی مسئله وار و اودا بو ادبی دئوریمده گئنیش متن لرین چوخ آز اولدوغو و قیسسا متن لر و اوزللیک له شئعرین چوخ چوخ اولدوغودور. باشقا بیر سؤز و اسکی بیر دئییم ده، ایچینده اولدوغوموز ادبی دئوریمین چوخ حیصه سی «نظمه»(اوخویون شئعره)، و آز حیصه سی «نثر»ه عاییددیر، حال بو کی هر بیر دیلین رسمی اولاراق، آکادئمیک دایره لرده یازیلیب- اوخونماسی و بیلیم سل و ادبی اینکیشافی، اونون «نثر» خزینه سی نین زنگین لیگیندن آسیلی دیر.  اؤز دیلیمزده یازان هر بیر یازیچی و شاعیر حقیقتاً میللی وارلیغیمیزین اوغروندا چوخ دَیَرلی آددیملار آتیر و هر بیر بند شئعرلری، سانکی بیر قورشوندور کوتله نی توپلوم و خالقی میللت بیچیمینه چیخارتماق ساواشیندا و اگرسه بو ساواشدا سوسوب و دالی چکیلسک، یئرلی- کؤکلو یوخ اولمالی ییق. بو دئمک له ایسته دیم ایندی کی ادبی دئوریمیمزین شاعیرلرینین، اؤزلری و شئعرلری نینین دَیَرلرینی بلله ندیرم و خاطیرلایام کی «نثر»ه داها آرتیق تاکید ائتمه گیم، شئعر و شاعیرلریمیزین دَیَرین اونودوب- دانماق آنلامیندا دئییل بلکی «نثر» بیچیمنده یازیب- یاراتماغین اؤنمی و «نثر»یمزین شئعریمیزدن دالا قالماغی و بو ساحه ده داها آرتیق چالیشماغین گرکلی لیگین خاطیرلاماق دیر آماجیم و  بیر بؤیوک ادبی متن و رومانین باره سینده بیر آز آچیقلاما یاپماغیم.
ائله جه دئدیگیم نه دن لره گؤره دیلیمیزده یارانان اثرلرین نه قدر سئویندیریجی اولدوغو بو اثرلرین «نثر» بیچیمینده اولماغی یوزلر بلکه ده مین لر دفه آرتیق سئویندیریجی دیر و ایندی کی دورومدا اؤز دیلیمیزده «نثر»جه یازیب- یاراتماق یولوندا آددیم آتماق چوخ بیلیم و جسارت ایسته یه رک، بؤیوک بیر آچیلیش دیر و «تبت یدا» رومانی نین اوستونده باریشماز جنابلاری نین(حیدر عباسی) آدین گؤرنده هئچ ده دویوخموروق، چون کی اوزون زامانلاردی باریشمازین بو جسارت و داها آرتیق بیلیمه صاحیب اولدوغونو بیلیریک. باریشماز دوغروداندا بو ادبی و تاریخی ساواشدا باریشماز بیر عسگردیر و  بو باریشماز یاشلی عسگر «تبت یدا» رومانی ایله بو ساواشدا نه بیر قورشون بلکی بیر قورخانا اورتایا چیخاردیبدیر. باغیشلایین اگر بنزه دیشیم بیرآز ذووقسوز اولدوسا آما بیراینجی سی ایسه باریشماز جنابلاری نین بو گؤزل آدی و یازدیغی رومانین محتواسی، ایکینجی سی ده منیم تاریخ اؤیرنجی سی اولماغیم بو ایستعاره نی ذئهنیمه سیزدیردی. دئدیگیم کیمی باریشمازین «تبت یدا» رومانی تک باشینا ادبی تاریخیمزدا بیر دؤنم دیر چون کی دیل باخیمیندان چوخ آخیجی و دیلیمیزین بدیع و گؤزل مثل لر و ایستعاره لری ایله دولو اولاراق، عئینی زاماندا یازیچی بو مثل لر و ایستعاره لری نه ساختا بیر شکیلده و اؤز  حافیظه سینی گؤزه چکمه یه، بلکی چوخ اویغون و یئرلی بیچیمده، اؤزللیک له دیالوگ لاردا ایشله دیبدیر بئله کی رومانین اوخوجوسو اونلاری رومانین پئرسوناژلاری نین دیلیندن اوخویاندا دوغروداندا بئله دویور کی بوندان باشقا یئرلی و گؤزل سؤز دئمک اولمازدی پئرسوناژلارین آراسیندا گئدن دیالوگدا.
رومانین اصلی پئرسوناژی، فلسفی، توپلومسال و اومانیستی شعورو اولان و خالقی نین سعادتی یولوندا چالیشان بیر اؤیرتمن دیر و قضادن آدی دا «صمد»دیر و هئچ ده یئرسیز دئییل کی بو آد آذربایجانیمیزین آدلیم و بؤیوک «معلیم»ی صمد بهرنگی نی بیزه خاطیرلادیر. صمد ساده جه بیر اؤیرتمن دیر و بئله بیر دوشونجه سی واردیر کی «من بو شیره- شیرتیقلی کتلی لرین ایتی نین چاناغیندا سو ایچه رم آما خانلارین قیزیلدان بایدالاریندا قوسماغادا عاریم گلر»(تبت یدا،ص21). گؤروندوگو کیمی صمد ساده جه بیر اؤیرتمن آما چوخ بؤیوک اورک و درین دوشونجه لی بیر اینساندیر و همده توپلومسال و سیاسال بیر عقیده یه دارا اولاراق، اورگوتلر یارادیب و خالقی، اؤزللیک له کندلی لری سومورگه یه چکیب، اونلارین حاققیندا چئشیدلی حاقسیزلیق و ستملر ائدن خانلار و اونلارین کؤلگه سینده دالدالانان میرزه لر، امنیه لر، لومپن لر، موباشیرلر و بیر سؤزده دئسک اوپورتونیست لرایله آمانسیز موباریزه آپاریر. صمدین قورخماز و جسارتلی و عئینی حالدا دویغوسال بیر شاعیر اولدوغو و توتدوغو یولدا دؤنمزلیگی و هئچ بیر شئیی نین فدا ائتمه گیندن اسیرگه مه دیگی  باریشماز بیر عسگر و سارسیلماز بیر ضیالی نین اؤرنگی دیر. بیلگی لی بیر اؤیرتمن و دویغولو بیر شاعیر، ییلماز- یئنیلمز و باریشماز بیر عسگر. صمدین قارشی سیندا دوروب و اونو گاهدان قورخودوب و گاهدان طاماحلاندیریب آلدادتماغا چالیشان، بیزیم تاریخیمیزدا سیتم و زوراکی لیق و تجاووز سیمبولو اولان، خانلاردیرلار. خان، صمدی هر یول ایله اولورسا، سوسدورماغا چالیشیر. اؤنجه اونو اؤز یولونا چکیب، وار- کار و مال- ثروت ایله اویدورماغا و بو حیله ایسته دیگی سونوجا ائره مه دیگینه، اونو قورخوتماغا چالیشیر نییه کی صمد خانلارین ساییلماز و چکیلمز سیتم لرینی خالقینا دوشوندو ره رک، اونلاری قورتولوش یولوندا موباریزه یه چاغیریر و اونلاری قورخو و جهالت قارانلیقیندان، بیلگی و جسارت اویانیشی نا چاغیریر و خان بونو هر کسدن یاخشی باشا دوشور کی صمدین موباریزه سی اونلارین چالیشمادان گلیرلری و خالقی سومورگه یه چکیب موفته یئییب- ایچیب و رعییته هر تورلو تجاووزلارینا سون قویاراق بلکی ده خالقی اونلارین علئیهینه قالدیریب، اونلاری یئرلی- دیبلی محو ائده جک دیر و ائله جه بو قورخونج حرکتین قارشی سیندا دورماق ایچین هئچ حیله و ناکس لیک دن واز کئچمه یه رک، حیاسیزجاسینا چوخلارینی اؤلدورور، آبیرسیز ائدیر، مال لارینی تالیر و هامی سیندان بتر خالقی صمدین علئیهینه یؤنلتمه یه چالیشیر.
آما «تبت یدا» رومانی تکجه و ساده جه بو دئدیگیمز ساواشین گئدیشاتی دئییل بلکی بو رومانین اَن اؤنملی یئر و دَیَری بیزیم خالقیمیز و اؤزللیک له کند توپلولوقلاریمیزین کئچمیشده یاشاماق طرزی و دوروملاری نی ایضاح ائتمه سینده دیر. اولابیلر کی بیزیم توپلومسال تاریخیمزایله تانیش اولمایان بیر یابانجی بو رومانی اوخودوغوندا بیر خالقین و بیر توپلومون بئله قارا یازی یا راستلانماغی و بئله بیر تئراژیک دورومدا یاشاماغینی اینانمایاراق، بو روماندا اولان توپلومسال گؤرونتونو، اوخوجونو داها آرتیق اثتگی لندیرمگ ایچین ایشله نن تئک نیک و ساده جه بیر ادبی اغراق بیله آما اصلا بئله دئییل و بو روماندا یارانان توپلومسال گؤرونتو گرچکدنده گرچکدی و بیز دؤنه دؤنه اؤز ده ده- بابالاریمیزدان بئله بیر سرگذشت لری اؤز قولاغیمیزلا ائشیتمیشیک. رحیم خان چلبیانلو، شوجاع نظام مرندی، صمدخان شوجاع الدوله، اقبال السلطنه ماکویی، محمودخان ذوالفقاری وس آدی باتمیشلارین آدلاری و خالقیمیزا ائتدیگی سیتم لری حالا دیللرین ازبری دیر و نئچه تاریخی اؤرنک گتیرمه گیم بو قونودا یئرسیز اولماز. بیزیم ماحالین(زنگانین مرکزی بؤلگه سی) آدلیم خانلاری، خان- خانلیق زامانیندا «ذوالفقاری» عائیله سیندن، اؤزللیک له بو عائیله دن تانینمیش شخص، محمود خان ایمیش و باریشماز «آغالیق» یازان خانلیق سارای لاری دا بیزیم کندده حالا آوادانلیق دیر آما اورادا بو سارایا «اربابلیق» دئییلر. بیلدیگینیز کیمی محمودخان آذربایجان میللی حکومتی ایله آمانسیز موباریزه آپاریب، چوخلو قیرقین لار و تالان لار ائتدی. منیم بؤیوک بابام، حجت الاسلام سید سجاد حسینی، میللی حکومتین دئورینده گنج بیر طلبه اولاراق دئموکرات فرقه سی نین اویه سی اولموشدور و میللی اردو، محمود خانی زنگاندان قووان زامان اونو بیر شئعرده هجو ائتمیشدیر آما گؤرمه سین گؤزون یامان گون کی میللی حکومتین سقوطوندان سونرا محمودخان کنده قاییدیب، علئیهینه چالیشانلار و میللی حکومتین طرفدارلارین یارغی سیزجاسینا آسیب- کسمه گه باشلامیشدیر و سید سجادا کندین سئییدی و موللاسی اولدوغونا لطف ائده رک! یالنیز طؤیله یه سالدیریب و چوبوق ویریلماسینا امر ائتمیشدیر و سئیید سجاد بیر نئچه گوندن سونرا کند آغ ساققالاری نین یالوارماسی و رشوتلری نین اثرینده چوبوق ویریلماقدان قورتولوب یالنیز نئچه موددت طؤیله ده حبس اولماغا محکوم اولموشدور و حالا بو  حادیثه کندین یاشلی لارینین دیلیندن ائشیدیلر. خیرالله خان همن عائیله دن ایکی اوغرو ایله کی «وه نه نه» کندی نین یئتمیش قوزوسون اوغورلامیشیمیشلار اَل بیر اولوب قوزولاری یییه له نیب و قوزو صاحیب لرینی کی اوغرولارین اَلیندن خانا شیکایته گلمیشیمیشلر، چوبوغا توتدورموشدور. سون اولاراق بیر نمونه ده زنگانین خمسه(قئیدار) ویلاتینده حؤکم ائدن جهانسوز خانلارینین سیتم لریندن کی «تبت یدا» رومانین دا بو تور خالقیمیزا، اوزللیک له قادینلارا گئدن اینانیلماز سیتمکارلیق قونوسوندا، جانلی و اورک آجیدان تئم لر وار. یئنه همن دئورده، میللی حکومتین غازیان(انزلی) اهلیندن اولان افسری، حسن غازیانی، «گماشتگی های بدفرجام» آدلی خاطیرات کیتابندا یازیر کی؛ مین اوچ یوز اییرمی دؤرد ایلی نین سویوق قیشیندا قئیدار ماحالی نین خانلاری، جهانسوز عائیله سی ایله ساواش آپارار کن عسگرلر داغدان ایکی گنج تاپیپ گتیردیلر. اونلارین اینینده کی پالتارلاری اوزولوب تؤکولموشدو و اوز- گؤزلرین توک باسمیشدیر و چوخ بیر دهشتلی دورومدایدیرلار. اؤنجه قورخاراق هئچ بیر شئی دئمیردیلر اؤز سرگذشت لریندن آما بیزیم آماجیمیزایله تانیش اولاندان سونرا دیله گلیب غملی ماجرالارین سؤیله دیلر و دئدیلر کی عمی اوغلودولار و اوچ آی دان آرتیقدیر کی داغدا یاشاییر و اوت- علف ایله باش ساخلاییرلار. بو ایشین نه دنین سوردوغوموزدا اونلارین بیری بئله سؤیله دی کی غلامحسین خانین اوغلو منیم تزه گلینیمی توی آخشامی اوغورلاییب آپاردی و....... بیز ایکی عمی اوغلو اینتیقام چکمه قرارینا گلدیک و بیر آخشام منیم ناموسوما تجاووز ائدن خانی بیر لهو و لعب ییغیناغیندا گولله له دیک و او گوندن بری قورخوموزدان قاچاق دوشدوک و س....... دئدیگیم کیمی بئله بئله اینانیلماز سیتم لر دوغروداندا دوغرودور و صفر خانین خاطیرات کتابیندادا بیر چوخ بئلنچیلیک اولای لارا راستلانیریق آما باریشمازین هونری اوردادیر کی بو جانلی تاریخی بیر رومان شکیلینده، یعنی داها ادبی و جانلی و داها ائتگیلی بیچیمده تصویره چکیب، سانکی چوخ بیر آیدین رساملیق تابلوسودور. یازیچی نین اساس گوجو ائله همن بؤلومده، یعنی تاریخی و توپلومسال گؤرونتولری رومان بیچیمینده اورتایا چیخارتماقداریر. «تبت یدا» بیزیم ادبی خزینه میزده یئنی بیر گؤوهر اولاراق، عئینی زاماندا آذربایجانین توپلومسال تاریخی دیر و منجه هئچ بیر بیزیم صینفیمیزده چالیشان، یعنی هئچ بیر تاریخ آراشدیریجی و یازیچی سی، قورو و سایئنتیفیک قلمی ایله بو ایشی گؤره بیلمز کی باریشماز بی «تبت یدا» رومانیندا گؤروب. ادبییات توپلومونون گوزگوسو اولمالی دیر ایستر ایندی کی، ایستر کئچمیش  دورومو و یا خود گله جک آرزیلاری نی یانسیدان بیر گوزگو. «تبت یدا» بیزیم خالقیمیزین اینانیلماز آلین یازی سین یانسیتماقدادیر. بو رومانی اوخودوقدا، سانکی «ایوان تورگینییئو»ین «خاک بکر» آدلی فارسجایا چئوریلن رومانین یئنی دن اوخودوم بو فرق ایله کی «تبت یدا» نی چوخ یاخیندان دوشونه رک لمس ائتدیم و صمدایله برابر ساواشاراق، کندلی لرایله برابر چتین لیک لری یاشاییب و آغلادیم نئجه کی حالا کند اهلی نین آجیلاری نی یاخیندان گؤروب و آجی ییرام. «تبت یدا» دا صمد کوتله وی یاشایان قورخاق خالقی جسور بیر توپلوما دؤندرمه گه چالیشاراق بو یولدا بؤیوک آددیملار آتیر و باریشمازدا بو رومانین یازماغی ایله همن یولدا همن آددیملاری آتیر. «تبت یدا» رومانینا باشقا یؤنلردنده باخیب، بیر سیرا تنقیدلر وئرمک اولار و یازیمیزین اوزاندیغینا گؤره باشقا بیر فورصته تاپشیریریق بو ایشی. «تبت یدا» نین ایلک فورصتده اوخوماغین بیر فورمالیته تعارف دئییل، اورکدن بوتون کیتاب اوخویانلارا اؤنریرم. 

بو یازی «آفتاب آذربایجان» آیلیغی نین بو ایل آذر سایی سیندا چاپ اولونموشدور.       

 پیریم

سیرا داغلار کئچیک وئرمز

من گئتمه سم پیریم گلمز

قار یاغار یوللار گؤرونمز

دئنه بولودلار یاغماسین

*

دومان چؤکدو دره لره

گونش دوغماز سره لره

سورون پیردن گلنلره

نه دنین جانیم یاخماسین

*

پیریم گئتدی گلمز اولدو

بیرده گئری دؤنمز اولدو

هیجران دردیم دینمز اولدو

طبیب یاراما باخماسین

آشیق عرب و عاشیق کرم.

اؤتن هفته نین اورتا گونلری نین بیرینده اینترنئتده یئنی خبرلری ایزله یر کن بیر خوش خبر و بیر قارا خبره راستلاندیم. بؤیوک اینسان و عؤمرونو ائل یولوندا صرف ائدن شاعیریمیز، یاساق بی ایکی آی حبسدن سونرا آزادلیغا بوراخیلدی. بو خوش خبرین تبسسومو نئت صحیفه سین آشاغی چکر کن دوداقلاریمدا دوندو. آذربایجانیمیزین تانینمیش آشیقی، ائل عاشیقی، آشیق عرب وفات ائتدی..... بو خبری گؤرر کن، بو قارا خبر منه یئتر دئیه بیلگی سایارین دالیندان دوروب داها هئچ بیر خبری ایزله مه دیم و اوشاقلیق خاطیره لریمه دالدیم و افسانه کیمی دوشوندوگوم آشیق، آشیق عربی سیس لی دومانلی و چوخ زور یاشادیغیم اوشاقلیق گونلرینده آرادیم. ایش(خالچا) تخته سی نین اوستونه قاییتدیم و کؤهنه کاسئت لرین آراسیندا آشیق عربین سسینی دویدوم. کاسئت دؤیمه کرمی ایله باشلاییردی؛

 آشیق اولوب اوبا اوبا گزه نین          اَوَل باشدا پر کمالی گرکدی

اوتوروب دورماقدا ادبین بیله            دوغرو یولو دوز ایلقاری گرکدی........

سونرا داستان. بابا لئیسان شاگیردی ورقانی قورتارماغا گئدرکن آشیق آللهی نی آختاریردی......و عئشق و حیات حیکایه سی باشلاییردی..... و کاسئت بیر رینگ(تصنیف) ایله بیتیردی:

آی بولاق باشینا تله سن گؤزل             عاغلیمی باشیمدان آل یاواش یئری

ترپه شر یئریندن داغلارین مئهی          سویروشر باشیندان شال یاواش یئری......

 اوشاغیدیم. آجلیق و آجی لیق لار ایچینده ایشله مکدن باشقا بیر چاره یوخودو. تکجه خوشلوق و تسلی کؤهنه ضبط و دارما- داغین سونی کاسئت لر. آشیق موسلوم ایله باشلانیردی ساز- سؤز. یئتیم سئیدی، طاهیر میرزه، شاه اسماعیل..... اوزون اوزون گونلرده خالچا تخته سی نین اوستونده کاسئت لر چوخ تئز بیتیردی. آنجاق بیلمیرم کاسئت لر چوخ قیسسا یوخسا گونلر چوخ اوزونودو. هر گونده هر کاسئت 10، 20، 30 و بلکه ده آرتیق دفه بو اوز او اوزه چئوریلیردی. ایندی ده او زمان کاسئت لردن دویدوغوم آشیق  ناغیل لارینی همن سس لر ایله ائشیتسم هئچ شک- شوبهه یوخوم کی آردینی توتابیله رم. من او ناغیل لاری یالنیز قولاق آسماق دئییل، یاشامیشام. قوربانی ایله برابر علی(ع) الیندن عئشق باده سی آلدیم. غریب ایله تیفلیسه گئتدیم و اورادان غوربت یولچوسو اولاراق حلبه گئتدیم و قاییدار کن شاه سنمین تویوایدی. غریب آدینی داها آرتیق سئوردیم حیاتدا چوخ بیر غریب اوشاق اولدوغوما. والئه ایله برابر معصوم افندی ایله دئییشدیم، زانبیر چایین کئچدیم و صمدی زرنگارین دوستاغیندان قورتاردیم. یئتیم سئیدی ایله آغیر محنت لره راستلاندیم و کؤیرک اوره گیم حیاتدان دولار کن کوراوغلونو بولدوم. بیر قوش کیمی قیر آتین ترکینه قوناراق چنلی بئله چیخدیم و ناغیل لارین سونونو777دلی ایله برابر دلی جه سینه تام سرخوشلوقلا یاشادیم و اینجه بارماقلاریم توخوماقدان یورولار کن ائیواز خان، دمیرچی اوغلو دلی حسن، هالای باسان دلی احمدلری ایچیمده دویاراق گوج آلدیم....

یئنی یئتمه چاغلاریم باشلاییردی و چوخ یئنی سس لره ماراقلانار کن آشیق عربی کاسئت لرده تاپدیم. بیر عئشق اثر داییم واریدی و بیر بزک لی- دوزک لی قوپوزو. آشیق عربین سئحیرلی سازی نین سسی نی دویدوقجا داییمین قوپوزونو باغریما باساراق دلی جه سینه چالاردیم هئچ بیر اصول بیلمه دن آنجاق کی راضی لاشاردیم تئللرینین سسی ایله. عربین آدی بیر افسانه کیمی قولاغیمدا دالغلاناردی و بؤیوک آتام آشیق عربین ساز چالماسین بیر معجزه بیله رک هر زمان بو اینامینا اصرار ائدردی. آشیق عرب ایله یئنی بیر سفر باشلادیق. آما اونونلا باشلادیغیم تک بیر سفر بوندان اؤنجه سایدیغیم سفرلرین هامی سیندان چتین اولدو. آشیق موسلوم ایله گئتدیگیم سفرلردن ساغ- سلامت قاییدیب چنلی بئله چیخدیم سا، بو آشیق عرب ایله باشلادیغیم تک بیر سفردن هئچ زامان گئری دؤنه بیلمه دیم. بو سفر حالا یاریمچیلیق دی و بلکه ده بوتون عؤمروم بویو بؤیله یاریمچیلیق قالاجاق. نئچه ایل اوستوندن کئچیرسه ده حالا دیلیمه گتیرمه یی چوخ زور گلیر. بو سفر آشیقلارین سؤیله دیگی ان بؤیوک تراژیک سفردی. یانماق و یاندیرماق ایله باشلانیب بیتن سفر. آدی دیل لره و سئوداسی اورکلره اود سالان عئشق یولچوسو. آتشدن کئچن بیر یول و آتشدن کؤینک گئیَن یولچو. یاناراق یاندیران عاشیق. کَرَم! یانان کَرَم. یاندیران کَرَم. عئشق باده سین حسرت الیندن ایچن کرم. عئشق یولوندا بوتون حیاتدان کئچن کرم! کرم دن هئچ نه دئمک ایسته میرم. یالنیز کرم ایله یانماق ایسته ییرم سوساراق. آشیق عرب سؤیله دیکجه کرمدن بیز سوساردیق. بلکه ده گیزلی جه آغلاردیق دا خلوت سالاندا. آشیق عربین اؤزل بیر مهارتی واریدی کرمین یانغی سین آندیرماقدا. او هر هانسی بؤلومون سؤیله ییردی سه ناغیلین من یئنی جه دویدوغوم یئنی یئتمه لیگین اؤزل دیغولاری نین ایچیمده اویانماغین دویاردیم. ناغیل آغیر بیر درد ایله باشلاییردی. کرم اسلی نی گؤره رک عئشقه دوشوب سونرا آیریلاراق هیجران خسته لیگیندن ایاقدان دوشدو و گنجه نین طبیب لری اونا چاره قیلمابیلمه دیگینه زیاد خان بی لر بیی چاره سیز قالیب ناشی طبیبی کرمین باشی اوسته چاغیردی. کرم درد الیندن دیله گلدی:

ناشی طبیب گلدی یارام اوستونه                  هئچ بیلمه دی نه آزاریم وار منیم

عالم طبیب اولسا یارام ساغالماز                 گلمه سه اوستومه نازلی یار منیم.....

قره ملیک زیاد خان بی لر بیی نین قورخوسوندان اصلی نی کرمه آداخلاندیریب کرمی خسته لیکدن قورتاردی آما بیر گئجه ائل- طایفاسین گؤتوروب گیزلینجه کؤچدو و کرمین عئشق سفری باشلاندی اسلی نین آردیندان. کرم له له سی ایله بیر سونسوز سفر باشلادی و آشیق عرب بو  محنت لر ایله دولو سفری اَن جانلی شکیلده بیزه سؤیله ییردی. سانکی رسام ایدی و بو حیکایه نی بیر بؤیوک بوم اوستونده ترسیم ائدیردی. آشیق عرب سؤیله دی و من کرم ایله برابر عئشق یولچولوغونا باشلادیم. کاسئت لر دَییشیردی و کرم گئدیردی دیار با دیار و من هر ائشیدنده یئنی بؤلومون ناغیلین یئنی بیر کاسئتده سانکی یئنی بیر کورس کئچیریردیم عئشق مکتبینده..... ناغیل گلدی چیخدی ارزروم داغلارینا 13-اونجو کاسئتده. آما بو تک بیر کاسئت بیر عؤمر قدری آغیر گلدی منه. پاییز عرفه سی ایدی و ارزروم داغلاری نین باشین مئه باسمیشدی. داغین اتگینه وارار کن له له گل قاییداق دئدی کرمه آما نه دئمک کی عئشق سفری قاییدیلمازایدی. آتلاری قامچی لاییب دومانلی یوللاری کسیب داغا قالخدیلار. گدیگه وارار کن کولَک باشلادی. قار یاغدی. آتلار قاردا قالدی و آتلاری بوراخیب قاری یارا یارا گئتمه یه باشلادیلار. له له نین اَل ایاغین سویوق آلدی. کرم اونو دالینا آلیب بیر قدر گئتدی و آنسیزین له له نین نفس لری نین سسی گلمه دی و کرم اونو یئره قویاراق غوربت دردی نین سون درجه سین دویدو ایچینده. نه قدر سسله دی له له دن جواب اولمادی. اوجسوز- بوجاقسیز داغلار. هر طرف قار- کولک و اؤلوم قوشودور یالنیز قانات چالان تک بیر مووجود. کرم درد الیندن دیله گلدی:

گتدین منی بو داغلاری گزدیردین          آغا له له میرزه له له خان له له

دانیشدیردیم دانیشیغیوی آزدیردین         دانیش له له دیللن له له دین له له

بو گؤروکن ارزرومون داغیدی              شمده یانان اوره گیمین یاغیدی

لکه ویرار بو بولودو داغیدی                 ایندی دوغار اوستوموزه گون له له.....

آما نه یازیق کی له له دن جواب اولمادی و کرم جیگری یاناسی یا له له نی قارا تاپشیردی و  آشیق عرب یئنه کرمین بو محنتدن قورتاراجاغینا اومود باغلایاراق اَن حوزونلو درجه ده ناغیلا داوام ائتدیردی آما من داها آشیق عرب و کرم ایله ایاقلاشا بیلمه دیم و نئچه دفه گیزلیجه آغلادیم کرمین ارزروم دا راستلاندیغی آجی لارا و له له نین اؤلومونه و ناغیلین قالانین هئچ زامان ائشیده بیلمه دیم هئچ بیر یئرده هئچ کسدن. عئشق سفرینده عاشیق کرمدن و آشیق عربدن دالا قالدیم. یالنیز و یالنیز آشیق عربین مکتبینده و اونون سازی و سؤزو ایله یاریمچیلیق قالان سفریمه داوام ائتدیریب، ائشیدیب دویماق ایستَردیم کرمین تراژئدی سین و اونادا طاقتیم یوخودو چوخ اینجه روحلو بیر یئنی یئتمه اولدوغوما. یاشلاندیقجا طاقتیم آرتیردی حیاتین آجی لیق لارینا و زمان-زمان کرمین عئشق سفری نین آردینی ایزله مه یه ماراقلانیردیم و عئشق مکتبینده یاریمچیلیق قالان درسلیگیمین داوامین اؤزوده یالنیز آشیق عربین ساز- سؤزونده. آما ایندی آشیق عربی ده ارزروم دا ایتیرمیش کیمی یم و داها هئچ زمان هئچ بیر یئرده کرمین عئشق سفری نین قالانانی ایله یولداش اولماق ایسته میرم. یعنی داها بو سفره طاقتیم یوخ آشیق عربی ایتیردیکدن سونرا.

یادداشتی درباره بازی پرهیاهوی تراکتورسازی تبریز و استقلال تهران.۲۲شهریور.

روز قبل از بازی شایعه ها مبنی بر محرومیت تماشاگران و هواداران تیم تراکتورسازی یا به اصصطلاح خودمان، «تراختور» و برگزاری بازی تراکتور- استقلال بدون حضور تماشاگران فروکش کرده و فروش بلیط های بازی در دکه های روزنامه فروشی شروع شد. جلوی دکه ها با خط های ریز و درشت، تبلیغات مختلف برای فروش بلیط و پیراهن و کلاه قرمز به طرفداران تراکتورسازی به چشم می خورد؛ «پیراهن تراختور»، «کلاه تراختور»، «پرچم تراختور» و.... تب و تاب زیادی بین جوانان به ویژه طرفداران تراکتورسازی دیده می شود. از گوشی های اکثر جوانان تبریز می توان مارش «تراختور» را شنید. در کافه «گونش»(کافه خورشید) که پاتوق طرفداران تراکتورسازی است، بحث بازی فردا و پیش بینی نتیجه ی آن است. کافه «گونش» دیرگاهی است که به مرکز تجمع هواداران تراکتورسازی شناخته شده است و می توان این واقعیت را از پرچم سرخی که وسط آن به حروف لاتین کلمه ی «تراختور» و تاریخ 1973 نوشته شده است فهمید. همچنین از عکس های قدیمی تیم محبوب تراکتور سازی. بازی فردا ساعت 21:30 در ورزشگاه یادگار امام(ره) برگزار خواهد شد و تهیه ی بلیط از اوجب واجبات است چرا که اگر چه باورش سخت است، ولی بلیط ها تا فردا تمام شده و در بازار سیاه قیمت آن از هزارتومان قانونی به پنج هزار تومان خواهد رسید.....

ساعت 18 عصر روز بازی است. همه در تب و تاب رفتن به ورزشگاهند. اگرچه 3 ساعت قبل از آغاز بازی رفتن به ورزشگاه کمی عجولانه به نظر می رسد ولی اهل فن می گویند که اگر زود نجنبیم ورزشگاه پر شده و ناگزیر به تماشای بازی از طبقه ی دوم و یا کنار و گوشه خواهیم بود که حسنی ندارد. برخلاف انتظار من که فکر می کردم ما عجله کرده ایم، چهار راه طالقانی که ایستگاه اتوبوسهای حامل تماشاگران به ورزشگاه است چنان شلوغ و پرازدحام است که به سختی می توان سوار اتوبوسها شد بنابراین از خیر اتوبوس گذشته و دنبال وسیله ی دیگری برای رسیدن به ورزشگاه هستیم. ماشین باری به خصوص نیسان بهترین وسیله در این مواقع است! با اینکه راننده اصرار دارد که کاروبار دارد و نمی تواند ما را به ورزشگاه برساند با تحریک طمع اش با چند هزار تومان در عرض چند دقیقه، به را ه می افتد به طرف ورزشگاه با باری در حدود 20 نفر که شعار های مختلف در تشویق تیم محبوبشان می دهند؛«یئل یاتار طوفان یاتار یاتماز تراختور بایراغی» و.......

ازدحام در ورودی ورزشگاه به حدی است که به سختی سخت می توان وارد صف واردین شد و تنها انگیزه ی تماشای بازی ای واقعاً هیجانی می تواند قدرت تحمل فشارها و سقلمه ها را به مشتاقان و طرفداران تیم بدهد. به هر مصیبتی وارد ورزشگاه شده و در جایگاهی مناسب مستقر می شویم و هر لحظه تماشاگران با کلاهها و پیراهن ها و پرچم های سرخ وارد می شوند و ساعتی به آغاز بازی مانده، شعارها و تشویقها شروع می شود... لحظاتی به آغاز بازی مانده. ورزشگاه به شکل غیر قابل انتظاری مملو از طرفدارن سرخ پوشان «تراختور» است. از بالا که نگاه می کنی موجی از رنگ سرخ دیده می شود؛ پرچم های سرخ، پیراهن های سرخ، کلاههای سرخ و عبدالله، لیدر پیر تشویق تراکتورسازی، معروف به «شئیپورو جیریق عبدالله» هم با پیراهن و شیپور سرخ!

در حین ورود بازیکنان به زمین بازی، ورزشگاه یکپارچه فریاد می کشد و تیم محبوب خود را تشویق می کند و صدای مارش تراکتورسازی که از بلندگوی ورزشگاه پخش می شود، در صدا و هیاهوی تماشاگران محو می شود و در همین لحظات با بلند شدن پارچه ای سفید که روی آن نوشته شده؛«همدانین سئوینجی تراختور» صدای تشویق چند برابر شده و شعار «یاشاسین همدان» در یک طرف ورزشگاه طنین انداز می شود.....

بازی آغاز شده و تشویق های بی امان تیم تراکتورسازی از سوی طرفدران پرشمارش کار را برای حریف سخت کرده است. عجیب ترین حرکت تماشاگران که بی تردید در توان طرفدران هیچ تیمی در ایران نیست، یکی موج های بسیار زیبایی است از یک گوشه ی ورزشگاه آغاز شده و حد اقل ده- پانزده بار ورزشگاه را دور می زند و دیگری شعار هماهنگ و یک صدای «یاشاسین آذربایجان» است که یاشاسین آنرا یک طرف و آذربایجانش را طرف دیگر فریاد می کشند و معمولاً هم حین به زبان آوردن کلمه ی آذربایجان، به احترام این نام افسانه ای و پر افتخار از جا بلند می شوند... علی رغم اینکه تا دقایق آخر بازی تیم تراکتور سازی یک بر صفر از حریف عقب افتاده است اما تشویق ها با همان حرارت اول ادامه دارد. طرفداران کم تعداد استقلال به خیال اینکه تیم محبوبشان بازی را برده است، کم کم ورزشگاه را ترک می کنند. دقایقی چند به پایان بازی مانده و با اینکه طرفداران دهها هزار نفری تراکتور هنوز هم در تشویق سنگ تمام می گذارند اما کم کم ناامیدی از برد یا تساوی و بیم باخت میانشان سایه انداخته و صدایشان اندکی ضعیف تر شده است اما نوع بردی که در بازی با راه آهن شهر ری نصیب تراکتورسازی شد، نوعی اعتقاد افسانه وار را در میان هوادارانش شایع کرده که بازی تراکتورسازی نه تنها نود دقیقه بلکه نودوچند دقیقه است.... ناگهان با جای گرفتن توپ در درون دروازه ی تیم استقلال، ورزشگاه منفجر می شود و دریایی مواج از بیرق های سرخ دیده می شود و فریادهای شادی گوش فلک را کر می کند و من مات و مبهوت این دریای عظیم مواج و سرخ را می نگرم و در برابر چنین عشق بی نظیر وطن سر تعظیم فرود می آورم... موج سرخ و فریادها و تشویق های بی امان تا آخر بازی که کمی بیش از ده دقیقه است ادامه می یابد و با نواخته شدن سوت پایان بازی هزاران تماشاگر طرفدار «تراختور» با رضایت از یک تساوی در برابر بزرگترین تیم لیگ برتر کشور، ورزشگاه را ترک می کنند و بحث های حاشیه ی بازی آغاز می شود. خیلی ها دو بازی اخیر تراکتورسازی در برابر راه آهن شهر ری و استقلال تهران را به بازی های عجیب و غریب تیم ملی ترکیه در شامپیون اروپا تشبیه نموده و از این تشابه کیفور می شوند... به هر مصیبتی است پس از حدود نیم ساعت انتظار پشت درهای بسته ی ورزشگاه راهی به بیرون یافته و ماشینی کرایه کرده و سوار می شویم و پس از اندکی طی راه، مجری رادیو می گوید؛ «دقایقی پیش تیم تراکتور سازی تبریز در یک بازی خانگی در حضور هشتاد هزار نفر تماشاگر طرفدارش، تیم استقلال را با تساوی یک- یک متوقف کرد» و با شنیدن این خبر حس غرور عجیبی به همه دست می دهد... چنان گرد و خاکی در اطراف ورزشگاه به پا خاسته که «گؤز گؤزو گؤرمور» و صدای سیگنال ماشین ها به نشانه ی شادی آرامش شب تبریز را به هم ریخته اند....     

باخ: بایرام درگی سی نین سون سایی سی.

باریش ساواشی.

گؤزل گونلر اومیدینه بوش وئردیک حیاتی

گؤزل گونلر حسرتینده یاشادیق آجیلاری

یاشاماق ساواشلار سونونداکی ابدی باریش دیر دییه ساواشدیق

آدیمیزی ساواشچی میلیتان قویسالاردا بئله دیسکینمه دیک

قورخمادیق

ساواشماقدان بیخمادیق

بیز آدی باریش سوسماق مجبورییتی دئییل

ابدی باریش آختاردیق

ساواشمادان باریشماق اولماز دییه

باریشمادان ساواشدیق

ایندی سه باریشماقداییق دمیر میفتیل لر دالیندا نملی دیوارلار و یالنیزلیقلا

حیات

اگر اؤلوم یئترسه اؤلمه یه نه وار کی

اؤلوم یئتمیر

و سنی گؤزله مک

اؤلومو اؤزله مک کیمی بیر حال دیر

ازلدن ابده

گؤیدن یئره میخلانان دار آغاجیندان آسلانیب

بعضاً ایپین قیریلماغینا

بعضاً ده جانین چیخماغینا اومود باغلاماق

ایکی دَیَرسیز یالان اومود اورتاسیندا 

نه ایپ قیریلاجاق

و نه جان چیخاجاغینی بیله رک

بوش اومود ایچینده اومود بسله مک

یئنه سنی گؤزله مک

گؤزلرینی اؤزله مک....

نیل بوراک-ی سئونلره...

نه اوزاق لار

نه یاخینلار

یورماز منی بو آخینلار

سنه  تازه آلیشارکن

نه تئز دوشدو آیریلیق لار

سنی دویماق

سنه باخماق

گؤزلرینده سو تک آخماق

نه دئمک یعنی بو قارشیت

سو ایچینده اودا یاخماق

نه سنینله

نه ده سن سیز

یاپدیغین هر شئی ندن سیز

 سندن آیری یاشامام من

یاشایا بیلسنده من سیز

نه اوزاق لار

نه یاخینلار......

تبریز ویداعینا دوغرو....

گئدن مسافردی گلن مسافر

هئچ بیلمم هارادیر سونو دونیانین

ایچدیگیم زهردی چکدیگیم قهر

گئیدیگیم اؤلومدو دونو دونیانین

چؤرکچی.

تندیره سان[1] اؤنونده دورموشدو

پالتاری اونا بویانمیشدی

اون بارماغی نین اونودوا خمیرده

«چؤرگ آلان» اوننویوردو

الیم خمیر قارنیم آج دئیه

چؤرکچی  کیشی.

اوسکونون اوشاقلاری و گیرده کان آغاجلارینا/ چاپ شده در ماهنامه آفتاب آذربایجان شماره مهر۱۳۸۸.

انگار همین امروز بود. صبح امروز. نه زودتر و نه دیرتر. با اضطراب و نگرانی وارد شهر شدم. یک بار دیگر سالها پیش از این شهر گذشته بودم و از آن، تنها چنار پیر و کهنسال چهارراه شهر و راننده ای نقی نام یادم بود. راننده ی خوش مشربی که ما را با کرایه ی اندکی به ساحل دریاچه رساند تا با لنچ به آن سوی دریاچه برویم و من برای اولین بار روی آب زیادی که حس دریا به آدمی می داد راه رفتم و احساس عاشقان دریا و کاپیتان های توی کارتون هایی را که در کودکی دیده بودم، تا حدی دریافتم و روی لنچ همه اش از پیرمرد و دریای ارنست همینگوی حرف زدیم و من همه اش به دوست تهرانی ام پز دادم که «آذربایجانی ها همینند دیگه! حالا هئی ما را سوژه ی جوک های ابلهانه تون بکنید» و او همه اش خندید و سعی کرد که شرمندگی اش را مثل همه ی تهرانی ها با ژست های روشنفکرانه پنهان کند ولی خودش هم می دانست که من بهتر از او می دانم که چقدر از اشتباهی که در حق آذربایجانی ها می کرده شرمند است اگر چه خودش هم تورک زاده ای تهرانی است... لنچ از دریاچه گذشت و ما را از آن شهر کوچک، با چنار و نقی اش دور کرد و ما رفتیم و دور شدیم از آن شهری که هیچ تصورش را هم نمی کردم که روزی در یک صبح پائیزی این چنین تنگ دلانه وارد آن شوم.

*یک صبح خنک آخرین روزهای تابستان. از آن صبح هایی که تنها صبحانه ای که در آنها می چسبد، انگور سرمازده ی دیر مانده و پنیر است با نان تازه. از آن صبحانه هایی که سالهاست پائیز می آید و می رود و حسرت شان بر دلم می ماند. آرامش شهر، دلتنگی ام را چند برابر می کرد. طبق معمول کارهای اداری، از این اتاق اداره به آن اتاق و کارشناس و معاون و رئیس و اضطراب اینکه جای ما و مدرسه ی محل خدمت ما، معلم و دانشجوی فوق لیسانس تاریخ کجا خواهد بود؟ برنامه های درسی خودم و مدرسه و تداخل های قابل پیش بینی و محتمل، از آن نوع که سال گذشته به لطف مضاعف همکاران عزیز در ناحیه ی پنج تبریز پیش آمد و ناگزیز به حضور در کلاس، چهار روز از هفته را شدم و ناسازگاری های آن مدرس محترم که کار و بار ما را مختل کرد... در این خیالات غصه آور غرق بودم و یک معلم میانسال از آن قدیمی های زرنگ هم دنبالم راه افتاده که توی فلان ده جای من خالی شده، بیا و برو آنجا. از همان کلک های قدیمی رایج و توی دردسر انداختن دیگران برای نجات خود! به هرگونه در اندک ساعتی و در شلوغ- پلوغی اداره ابلاغ غیبی به من داده شد برای هنرستان شهید ابریشمی و دبیرستان شریعتی، دو مدرسه ی اصلی شهر و نگرانی های معمول علاوه شد بر اینکه اولین سال تدریسم در دبیرستان و هنرستان چگونه آغاز خواهد شد. ابلاغ در دست راهی هنرستان ابریشمی و دیدار با مدیر مدرسه که همه «مهندس» صدایش می کردند. پس از مذاکره ی کوتاهی، از آنجا به دبیرستان شریعتی و دیدار با مدیر مدرسه، جناب آقای علیزاده. وقتی وارد کوچه ی تنگی که از هر دو طرف شاخه ی درختان گردو در آن آویزان بودند و سایه ی دلتنگی آوری زیر آفتاب پائیزی داشتند، شدم یکی از شعرهای ماوی گؤز دئو(دیو چشم آبی)؛ ناظم حکمت در ذهنم تداعی می شد و آرزو می کردم که ای کاش شاخه ها اندکی پائین تر بودند و پیشانی ام را نوازش می دادند و تو گویی که در آن کوچه ی تنگ و کوتاه، تمام کوچه های دهات آناطولی را با ناظم همقدم شدم و در کوچه باغ خاطره ها در ده زیبای «چی»[1] طارم گام برداشتم. کوچه به همین کوتاهی و بلندی بود. کوچه ای به کوتاهی چند دقیقه و بلندای نه ماه. کوچه ای به کوتاهی چند قدم و بلندای همه ی کوچه باغ های آناطولی و طارم. اینجا همه چیز بوی گردو می دهد. دستهای سیاه کودکان بازمی گرداندم به سالها پیش زیر آن درخت گردویی که دزدی های کودکانه ی زیادی از آن می کردیم و او چترش و سایه اش و گردوی اش را از ما دریغ نکرد  هر چه قدر هم که سنگش زدیم و شاخه اش را شکستیم و اکنون سالها و کیلومترها از او دور پیر می شویم و او همچنان چترش را بر سر کودکان نسل ها گشاده و به آنها گردو می دهد و دستهایشان را سیاه می کند. همه چیز از زیر سایه ی درخت گردو آغاز شده و به آن ختم می شود و من تردید ندارم که در «تورکو»[2] های این شهر هم درخت گردو همدم دردها و رنج ها و شادی ها و عشق های مردمان این دیار است اما دریغا که «تورکو» ها فراموش می شوند و درختان گردو تنها می مانند در زیر نگاه چشم هایی که به خاطر تخمین قیمت بار گردوی شان به آنها می نگرند اما هنوز بار می دهند و نسل ها را راهی می کنند بی هیچ حرف و حدیث و گلایه ای!

اولین روز مدرسه در دفتر مدرسه. جوانترین معلم مدرسه که شاید خیلی از معلم ها دانش آموزش می پندارند و آن معلم جوان من بودم، غرق در تماشای درختان گردو از پنجره ی مدرسه و باز شعر و شعر و شعر یا همان «تورکو» ی خودمان. بعضی چیزها هستند که تو آنها را نمی خواهی و شاید حتی بارها ترکشان می کنی و قصه ی من و «تورکو» هایم همین است. بارها قسم فراموشی شان را خورده ام و ترکشان کرده ام. آق شان کرده ام به خصوص که با تاریخ نمی سازند. آخر تاریخ عقل بی احساس می خواهد و قلب سنگین اما چه می توانم کرد که «تورکو»ها مرا ترک نمی کنند و در چنین لحظاتی به سراغم می آیند و مرا به زمزمه وامی دارند و در آن صبح پائیزی، پشت پنجره ی دفتر مدرسه، غرق تماشای درختان سردر شانه ی هم گذاشته و آویخته ی گردو  باز این آخرین حرف سکوت در من سخن آغازید و  تا به خود آمدم چیزی روی کاغذ نوشته بودم مثل یک قطعه شعر، همان «تورکو»...

همه چیز به همین سادگی آغاز شد و  روزهای آخر هر هفته در آن دو مدرسه، در کلاس هایی که مثل همه جا، همه جور آدم در آنها پیدا می شود! با ادب و بی ادب، باهوش و کم هوش، پررو و کم رو و.... البته در هر کدام از کلاس ها غلظت یکی بیشتر است و  اهل فن خود می دانند در هریک از کلاس های هنرستان کارودانش و علوم انسانی و تجربی و ریاضی غلظت کدام بیشتر است و نیازی به ذکر نیست!! و باز اهل فن خود می دانند که بهترین ساعت ها کدام کلاسهایند و نیازی به یادآوری نیست... همه چیز از درخت آغاز شد و به درخت ختم می شود. از چنار کهنسال شهر در اولین سفرم به این شهر تا درختان گردویی که یک فصل خزان و یک فصل خواب سفید و یک فصل شکفتنشان را زیستم هر چند که بهار هم همه اش حرف از این بود که امسال سرما درختها را زده و بار و درآمدی نخواهند داشت! هر روز که روز رفتن نزدیک می شد و خداحافظی، شهر در نظرم زیباتر می شد و درختان گردو زیباتر و انگار که درختهایی که شاخه هایشان از همان کوچه ی تنگ و باریک آویخته بود تمام زور خود را می زدند تا این بهار جوانه هایشان را آنقدر قد بدهند که آرزوی مهمانشان را برآورده کنند و پیشانی اش را نوازش کنند اما چه تفاوتی می کرد؟ من صدها و بلکه هزارها بار پیشانی قلبم را به شاخ و برگ آنها نواخته بودم  در صدای ساز آشیق ها و این رازی بود بین من و درختان گردو و بهتر است این راز را آنان که نمی دانند هم بدانند که «قوپوز»(ساز آشیقهای ما) را از چوب درخت گردو می سازند و به خاطر همین است که پیوند من با در ختان گردو نه فقط از خاطرات زیر آن درخت گردوی کودکی هایم یا درختان گردوی این شهر، بلکه از اولین روزهای زندگی ام با سپردن تکه های روح و قلبم به صدای ساز «آشیق» ها آغاز شده است و اکنون می توانستم همان صدا را از سکوت درختان گردوی این شهر بشنوم. جاوید باد شهری که تن و جان درختانش تکه های قلب آخرین روایتگر روح جاویدان «شامان»[3] های پیر تورکستان را می سازند، تکه های ساز «آشیق» های ما؛ «قوپوز» را و این شهر باید که شهر خنیاگران می بود اما گویی خنیاگرانش را هم روزگار مجبور به کشت یا خرید و فروش گردو کرده است تا تکه نانی برای زیستن فراهم آید و البته همچنان تن درختان گردوی شان را سخاوتمندانه به دست خراطان فراموش شده می سپارند تا صدایی که از چوب بی جان ساز آشیق چنگیزها برمی آید، فغان از اهل دل برآرد!..... و سه فصل با این خیال انگیزی ها به سر شده و اکنون وقت رفتن است.

 اینک چه دشوار است نیم نگاهی به پشت سر. به مدرسه ای آرام و بی سر و صدا، درختان گردوی غرق در سکوت و سخت تر از همه «دوستانی بهتر از برگ درخت» و که می داند که چه سان سخت و دلتنگی آور است ترک چنین شهری با چنین دوستانی؟ و باور کردنش اندکی نه که خیلی سخت است برای آنانی که در مدرسه و دانشگاه هم دنبال پول می گردند، باور کردن این حقیقت دور از واقعیت عاقلانه که چه سان یک معلم می تواند با درختان شهر و شاگردانش چنین دوست باشد که از دوری و خداحافظی شان چنین به دلتنگی بیفتد؟ .... و این رازی است بین من و درختان گردو و بچه های اسکو.     

1 - یکی از زیباترین روستاهای طارم زنجان که مناظرش هر بیننده ای را مسحور می کند.

 2- در اینجا شعرو ترانه.

  3- به عبارتی قرینه ی کاهنان فرهنگ بین النهرین باستان در فرهنگ تورکان باستان که همه ی امور روحانی را همراه ساز خویش فیصله می دادند.

یوخلوق.

سن بیر قوش کیمی اویوبسان ایندی ماوی بیر یاتاق اورتاسیندا

من بیر قورد کیمی گؤزلریم آچیقجاسینا اویماغا چالیشیرام گئجه نین تنهاسیندا

من یانیرام

سن اویانمیرسان

من اویار کن توپراق ایچینده اویاندین بلکی

نه فرق ائدر کی؟

یوخلوغون منه اؤلوم کیمی دیر ذاتاً

یانیمدا اولسان  وارم

ایندی کی یوخسان یانیمدا

یوخام

 اویان شهر.

شهر یاتار کن بیز اویانیریق

او اویانینجا بیز یانیریق

اویان کیم ؟

اویدوران کیم؟

اویانان کیم؟

اویادان کیم؟

یانان کیم؟

یاندیران کیم؟

اوسکو اوشاقلارینا.                         

بیر پاییز سحرینده واردیم بو شهره

جویزلری قابیق وئرر کن

کوچه لرینده یاشلی آغاجلارین ساللانمیشدی دال لاری

آلنیما سورتوشوردو یارپاق لاری

بیر کره کئچمیشدیم بو شهردن گؤزللیگینی  دویمادان

دریندن دویدوم ایندی اونو

ایس سیز بیر اؤیرتمن یاشایا بیله جک قدر گؤزلمیش

اویسا کیمسیز کیمسه سیز وارماق بو شهره بیر آز دارغین

دوققوز آی هفته لرین سون گونلری

دوققوز اوخ کیمی آتیلدی عؤمرون کؤشکونه

و بیر رؤیا کیمی بیتدی هر شئی

شیرین و قیسسا

تؤکولدو جویزلر

سولدو یارپاق لار

یاغدی قار

یئنه گلدی یاز

و بیتدی اوخول لار

ایندی گئتمک زامانیدی

و ویداعلاشماق

ایس سیز یاشاماق و سئویشیب آیریلماق سئناریوسونون سون سییانسی  

مانقورت.   چنگیز آیتماتوف
«گون وار عصره برابررومانیندان پارچا».
 استانبول تورکجه سیندن آذربایجان تورکجه سینه اویغون کؤچورن: سید مرتضی حسینی و ناصر نوری

تقریض
مانقورت- غریب غملی بیر حیکایه دیر! اینسانین اؤزو اؤزوندن یابانجی لاشماق حیکایه سی!
تاریخ بویو اینسانلارین نانکورلوک لری و بیری بیرینه ائتدیگی سیتم لر و تحقیرلر چئشیت لی شکیل لرده اورتایا چیخیب و تام اوزو قره لیک دیر بشرین قدرت و سیاست دوسیه سی. آما هئچ بیریسی بو قدر اوتاندیریجی و سیتم سل دئییل کی اینسانلاری اینسانلیقدان چیخاریب، مانقورت ائتمک حیکایه سی! مانقورت بیر اینساندیر آما کیملیگیندن، اؤزلوگوندن و بلکه ده تام اینسانلیغیندان آرینمیش بیر اینسان. دوغروسو اینسانین اینسانلیغین الیندن آلسان داها نه یی وار بو آدا اویغون؟! هئچ نه یی بلکه بیر قولدور یابانجی لار الینده! مانقورت لاشماقدان داها اوستون بیر قره طالع یوخدو، اولا بیلمز!
مانقورت، نه تک بیر اینسان بلکه زامان زامان اؤزلوگوندن چیخاریلیب و نهایت اینسالیقدان بوشالان میلت لرین حیکایه سی دیر! مانقورت بیزیم حیکایه میز دیر! نه گلیب باشیمیزا؟ ایسته ییرسیز بیله سیز؟ ساکین «مانقورت» حیکایه سین اوخویون!
بو حیکایه، یارپاق(تهران تربیت معلم یونیوئرسیته سی نین تورک اؤیرنجی لر درگی سی) درگی سی نین 3- اونجو ایل، 2- اینجی سایی سیندا ناقیص شکیلده فارسجا چئوریلیب، چاپ اولونموشدور و ایندی اونون  تورکجه سی.  تورکجه اوخودوقدا مانقورتو، نوستالوژیک دویغولار داها دلی لندیریر اوخوجونو!

مانقورت.   چنگیز آیتماتوف.
«گون وار عصره برابر» رومانیندان پارچا.
آنابئیت قبریستالیغینین اؤز تاریخی واردی. اول- باشدان روایت اونونلا باشلانیردی کی، بو یئرلری ضبط ائله ین «یووان یووان» لار، اسیر توتدوقلاری دوشمن عسگرلر ایله چوخ آمانسیز رفتار ائله یر میشلر. ایمکانلاری اولاندا اسیری قونشو اؤلکه لره قول ساتارمیشلار، بودا اسیر اوچون خوشبخت لیک حئساب اولونورموش، چونکی اومید یئری قالیردی، کیم بیلیر، بلکه ائله بیر ایمکانی اولدوکی قاچیب وطنه قاییتدی...یووان یووان لارین اؤزلری اوچون قول ساخلادیقلاری اسیرلری ایسه دهشت لی طالع گؤزله ییردی. اونلار اؤز قوربانلارینین باشینا زیف کئچیریب دؤزولمز ایشکنجه وئره رَک اونون یادداشینی تامام یوخ ائله یرمیشلر. بو ایشی عادتا، دعوادا اسیر آلینمیش جاوان دؤیوشچولرین باشینا گتیریرمیشلر. اوولجه اونلارین باشینی قیرخارمیشلار؛ توکلری بیر- بیر دیبینه جن تمیزلرمیشلر. باشی قیرخیب قورتاراناجان یووان یووانلارین تجروبه لی قصاب لاری لاپ یاخیندا قارت بیر دَوه کسرمیش. دوه نین دریسی نی سویاندا، اوولجه اونون ان آغیر و محکم اولان بویون دری سیندن باشلایارمیشلار. او دقیقه ده حیصه لره بؤلوب، بوغلانا- بوغلانا باشی قیرخیلمیش اسیرلرین باشینا کئچیررمیشلر، دری نین چکیپ لنمه یی ایله ساققیز زیف کیمی یاپیشماغی بیر اولورموش- بیر نوع ایندیکی اؤزگوچولوک پاپاقلاری کیمی.  باشینا بئله ایش گتیریلن آدام یا آغیر ایشکنجه لره دؤزمه ییب اؤلور، یادا عؤموره- بیللاه یادداشینی ایتیریب مانقورت اولورموش- یعنی کئچمیشینی خاطیرلایا بیلمه ین قولا چئوریلیرمیش. بیر دوه نین بویون دریسی بئش- آلتی زیف بسله ییرمیش. زیف سالیناندان سونرا محکومون بوینونا تخته کؤنده کئچیریرمیشلرکی باشینی یئره چاتدیرا بیلمه سین. اونلارین توکورپه دیجی ناله لری بوش یئره ناراحت چیلیق وئرمه سین دئیه یازیق لاری بو وضعیتده اوزاق یئره آپاریب، ال-آیاقلاری باغلی، آج- سوسوز آتارمیشلار قیزمار گونون آلتینا. ایشکنجه بیر نئچه گون سوررمیش. معین یئرلرده ده گوجلو گؤزتچی دسته لری  قویارمیشلارکی، هله ساغ کن قوهوملاریندان اقربالاریندان گلیب اونلاری خیلاص ائتمک فیکرینه دوشه لر، قویماسینلار. آنجاق بئله حال لار چوخ نادیر اولورموش، چونکی آچیق دوزن لیکده هر جور حرکت اوزاقدان گؤرونور. سونرالار بیر نفرین مانقورت اولونماغی خبری گلیب قبیله یه چاتاندا اونون ان یاخین قوهوملاری بئله اونو خیلاص ائله مک یا ساتین آلیب قورتارماق ایسته میر میشلر، چونکی بو، آپاریلان آدامین اؤزونو یوخ، موقوواسینی قایتارماق دئمک ایدی، روایتده نایمان- آنا کیمی تانینان بیرجه نایمان قادینی اؤز اوغلونو بو بدبخت لیگی ایله باریشا بیلمه ییب. ساری- اؤزک افسانه سینده ده ائله بو باره ده دانیشیرلار. قبریستانلیغین آدی دا بونونلا علاقه داردی-آنابیت، یعنی آنا مسکنی.
ساری- اؤزئی نین قیزمار گونشی نین دؤیدویو چؤلده آغیر ایشکنجه چکن لرین چوخو دؤزمه ییب اؤلورموش. بئش- آلتی مانقورتدان بیری، یا ایکی سی ساغ قالیرمیش. اونلارین اؤلومونه باعیث آجلیق یا سوسوزلوق اولورموش. اونلارین آخیرینا چیخان گون آلتیندا قورویوب مانقورتون باشیندا گئت-گئده آمانسیزجاسینا سیخیلان خام دوه دریسی ایله وئردیگی دؤزولمز عذابلاری، قیزمار گونشین شعالاری آلتیندا قورومادان سیخیلان زیف، قولون قیرخیق باشینی دمیر منگنه کیمی سیخیردی. عذابا معروض قالان بو یازیقلارین ایکینجی گون توکلری اوزانماغا باشلاییردی. آسیالی لارین دوزوجو توکو بعضا دوه نین خام دریسینه بیتیر، چوخ وقت ایسه یول تاپا بیلمیر، قاییدیب تزه دن مانقورتون دریسینه گیره رک اونون عذابینی داهادا آرتیریردی. بو سونونجو ایشکنجه واقتی مظلوملارین شعورو لاپ پوزولورموش. اونا سو وئریر، قاندال- کونده سینی آچیر، بیر آز سونرادا قول لوق ائله ییب گوجه گتیریر، آیاغا قالدیریردیلار. او، یادداشینی ایتیریب، اولوردو قول مانقورت. بونا گؤره ده آدی ساغلام قول لارا نیسبتا بیره- اون آرتیق قیمت لندیریلردی. حتی بئله بیر قایدا وارمیش: اؤز آرالاریندا ووروشما- زاد دوشنده مانقورت اؤلدورولرسه اؤز هم قبیله لرینه نیسبتا اوچ آرتیق اؤده نیش(جبران) وئریلمه لی ایمیش.
مانقورت کیم اولدوغونو، هانسی نسیلدن قبیله دن اولدوغونو، آدینی، اوشاقلیغینی، آتاسینی، آناسینی خاطیرلاییب یادینا سالا بیلمیرمیش- غرض کی، مانقورت اؤزونو اینسان کیمی درک ائده بیلمیرمیش.او، دیلسیز- آغیزسیز حئیوان کیمی بیر شئی اولدوغو اوچون تامام ایله مطیع و تهلوکه سیز ایدی. مانقورت هئچ واقت قاچماق فیکرینه دوشمزمیش. بونا گؤره ده اونو گودمک، کئشیک چی ساخلاماق، گیزلی نییت لریندن شوبهه لنمک لازیم گلمیردی. مانقورت صادیق ایت کیمی بیرجه اؤز صاحیبینی خاطیرلاییردی، باشقا آداملارا باش قاتیب قاریشمازدی. بیرجه فیکری- قایغی سی واردی سا اودا قارنینی دویورماقدی. باشقا دردی- چؤرو یوخ ایدی. عوضینده تاپشیریلان ایشی کور- کورانه جان- دیلدن، عیناتلا یئرینه یئتیرردی. مانقورتلارا، عادتا، ان چیرکین و آغیر ایشلری گؤردورَردیلر، یاداکی، کوت دؤزوم طلب ائله ین جان سیخیجی ایشلر بویوراردیلار. اوزاقلاردا اوتلایان دوه لره پاسیبانلیق ائله ین مانقورتدان باشقا هئچ کس ساری- اؤزک چول لرینین تنهالیغینا، کیمسه سیزلیگینه دؤزه بیلمزدی. بئله بیر ال چاتماز یئرده بیرجه مانقورت نئچه-نئچه خیدمت چی نی عوض ائله ییردی. یئمه یینی وقتلی-وقتینده وئر، یای- قیش قالیب ایپلانیشینی گؤرسون، اؤزوده نه تک لیکدن، نه تنهالیقدان شیکایت ائله سین. صاحیبی نین امری مانقورت اوچون هر شئی دن آرتیقدی. یئمکدن، بیرده چؤلده سویوقدان دونماماق اوچون کؤر- کؤهنه نیمداش پالتاردان باشقا بیر شئی ایسته میردی.
بو احوالات او دؤورلره عاییدکی، یووان یووان لار کؤچری آسیانین جنوب جیوارلاریندا سیخیشدیریلیب چیخاریلدیقلاری اوچون شیمالا یئریش ائله مه میش، اوزون مدت ساری-اؤزک [بیر منطقه آدی] چؤل لرینی ضبط ائله ییب اراضی لرینی گئنیشلندیرمک، قول اله کئچیرمک اوچون غوغالار آپاریردیلار.  بو اوزوجو غوغالارین آرا وئردیی ساکیت گونلرین بیرینده نایمان توپراق لارینا کروانلارلا مال گتیرن سؤوداگرلر چای مجلیسینده صؤحبت وقتی دانیشیرلارکی، ساری اؤزک دوزلریندن کئچنده قویولارین باشیندا یووان یووان لار طرفیندن ائله بیر جیدی دیرینیشه راست گلمه ییبلر، چؤل لوکده بؤیوک بیر دوه سوروسونو گودن بیر جاوان گؤزتچی  گؤروبلر. سؤوداگرلر اونونلا دانیشماق ایسته ینده گؤروبلرکی، اوغلان مانقورت دور.
باخان دئیرکی، ساپ ساغلام آدامدیر، هئچ کسین آغلینا گلمزکی، اونون باشینا بئله ایش گتریلیب، یقین اودا واقتیندا سؤز دئییب، سؤز آنلایان اوغلانمیش، اؤزوده لاپ جاوان- جاهیل، بیغ یئری تزه ترله ییب، سیر- صیفتی، گؤرکمی ده پیس دئییل، دی گل کی، دانیشدیراندا ائله بیل دونن دونیایا گلیب، یازیق اوشاق نه آتاسینین آدینی بیلیر، نه آناسینین، یووان- یووان لارین اونون باشینا گتیردیکلری موصیبتی ده خاطیرلایابیلمیر. هارداندیر، کیملردندیر، اونودا بیلمیر. نه سوروشورسان دینمیر، بیرجه "هه" بیلیر، بیرده "یوخ"، بیرده قولاقلاریناجان کئچیردییی پاپاغیندان برک-برک توتوب دایانیر. دوه نین دریسی بعضا عؤمورلوک بیتیشیب قالیر مانقورتون باشیندا. بئله مانقورت اوچون اوندان بؤیوک جزا یوخدورکی دئیه سن، گل، باشینی بوغا وئریب درینی قوپارداق. دلی آیغیر کیمی چیرپیناجاق بیر آدامی دا باشینا یاخین بوراخمایاجاق. بئله مانقورت واقت پاپاغینی چیخارتمیر، ائله پاپاغدا یاتیر. بو صؤحبت گئدن واقت بیر آرواد سؤوداگرلره چای سوزورموش. دئمه او آرواد نایمان-آنا ایمیش... او گئجه نایمان-آنا سحره جن چیمیر وورمور[اصلا سسی چیخمیر]، باشا دوشورکی، او مانقورت گؤزتچی ساری- اؤزک چؤل لرینده آختاریب تاپمایینجا اونون اؤز اوغلو اولماغینی بیلمه یینجه راحاتلیق تاپمایاجاق. چوخدان بری اوریینده گیزله ییب ساخلادیغی اوزوجو، قورخولو بیر شوبهه آنا قلبینده یئنی دن باش قالدیرمیشدی- اوغلو دؤیوش مئیدانیندا هلاک اولوب یا یوخ؟
اونون اوغلو ساری- اوزک تورپاقلاریندا یووان یووان لارلا دؤیوشده هلاک اولموشدو. اری ده بیر ایل اوول اؤلدورولموشدو. نایمان لار آراسیندا آد چیخارمیش، ساییلان کیشی لردن بیرایمیش. اوغلو دؤیوشه گئتمیشدی کی، آتاسی نین قیصاصینی آلسین. دؤیوشده دوشمنله اوز- اوزه گلیب سینه له شنده گؤروبلرکی اونون اوغلو ییخیلیب آتین بوینونا دؤیوشون های- هشیریندن هورکن قیزغین آت گؤتورولوب اوغلان دوروش گتیره بیلمه ییب ییخیلیب، بیر آیاغی ایلیشیب اؤزنگی یه آتین بؤیروندن آسیلی قالیب. آت اوغلانین جانسیز جسدینی سورویه-سورویه اوز توتوب چؤله...ترس لیکدن آت دوشمن طرفینه قاچیب.
نایمانلار بیر نئچه گون، دال بادال چؤلو گزیب آختاردیلارکی، اوغلانین اؤلوسونو تاپسینلار، بیر شئی چیخمادی. نه گؤوده سینی تاپدیلار، نه آتینی، نه ده سیلاحینی-یاراغینی، نه ایز واردی، نه علامت... اونون هلاک اولدوغونا هئچ کیمده شک- شوبهه یوخ ایدی، چونکی یارالی اولسایدی بئله بو نئچه گون عرضینده یا قان ایتگی سیندن یادا سوسوزلوقدان اؤلردی.
او گوندن نایمان-آنا اوچون بو بوم بوش دونیادا بوم بوش گونلر باشلادی. او باشا دوشوردوکی، دعوادا هلاک اولانلار اولور، اینتیهاسی اوغلونون گؤوده سی دؤیوش مئیدانیندا آتیلیب قالماغی، باسدیریلماماغی اونا راحاتلیق وئرمیردی.
بو قارا فیکیرلری اؤزوندن رد ائله مک اوچون اوغلونون اؤلدوگونه گرک گؤزلری ایله اینانایدی. اونا هر شئی دن چوخ شوبهه گتیرن اوغلونون آتینین یئرلی- دیبلی یوخا چیخماغی ایدی، آت اؤلمه میشدی، آت هورکوب قاچمیشدی. بوتون ایلخی آتلاری کیمی، اودا گئج- تئز اوزنگی یه ایلیشمیش اؤلونو سورویه- سورویه اؤز ایلخی سینا قاییتمالی ایدی. اوندا نه قدر دهشتلی اولسادا آتین سورویه- سورویه گتیردییی بو اؤلونون اوسته آغلایار، اولام-اولام اولایار، اوز-گؤزونو جیراردی. عوضینده اورَگینده کی بوتون شوبهه لری بیر دفه لیک چیخاردیب آتاردی، اؤلومونه ده سویوق درراکه ایله حاضیرلاشاردی. آنجاق نه فایداکی، نه اوغلونون گؤوده سی تاپیلدی نه ده آت قاییتدی. قبیله جماعتی بو حادیثه نی یاواش-یاواش اونوتماغا باشلاییردی، چون کی زامان کئچدیکجه هر شئی سیلینیب، اونودولوب گئدر.... بیرجه آنا تسکین لیک تاپیب اونودا بیلمیردی. فیکیرلری ائله عینی چئوره ده جریان ائله ییردی. آتین باشینا نه گلیب، یحر- اسباب نه اولدو، یار- یاراغی هارا گئتدی؟ هئچ اولماسا بو علامت لره گؤره اوغلونون طالئعینی بلکه اؤیرنه بیله یدی! آخی اولا بیلرکی، چاپیب الدن دوشندن سونرا یووان یووان لار اونو ساری- اؤزئی یین بیر یئرینده توتوب ایپ- کندیره کئچیره بیلیب لر. یحر- یویونوندن علاوه، بیر آت دا پیس غنیمت دئییل. بس اوندا یووان یووان لار اونون اوزنگی یه ایلیشیب سورونه- سورونه قالان اوغلونون گؤوده سی نی گؤره سن نئیله ییبلر؟ باسدیریبلار، یوخسا قویوبلار ائله چؤلون دوزونده حیوانلارا یئم اولسون؟ بیردن بلکه دیری ایمیش او، بلکه آللهین ایشی دیر، اونا اؤلوم وئرمه ییب؟ گؤره سن اونو اؤلدوروب عذابلارینا سون وئریبلر، یا چؤلون دوزونده آتیبلارکی اوردا جانی چیخسین، بلکه؟
شوبهه لرین سونو یوخ  ایدی. او گلمه سؤوداگرلرین هئچ بیری نین عاغلینا گلمزدی کی، او جاوان مانقورت حاققیندا دئدیک لری سؤزلر نایمان-آنانین قوورولان اوره گینه تزه بیر دیغیلجیم سالاجاق. آنا باشا دوشدوکی تا او مانقورتو تاپمایینجا، اونون اؤز اوغلو اولوب- اولمادیغینی بیلمه یینجه ساکیت لیک تاپمایاجاق.
صوبح آچیلاندا نایمان- آنا یورددان یولا حاضیر چیخدی. کانداری آتلی ییب قاپی یا سؤیکَندی فیکره گئتدی، آغولو ترک ائتمه میش اطرافی دیقت له سوزدو. آنانین گؤزلری دولدو، دریندن بیر آه چکدی. هئچ عاغلینا گلردی می کی، بئله-بئله گونلر گؤره جک؟! سونرا اوزونو گؤیه توتدو، دوعانین بیرینجی سؤزلرینی پیچیلدادی: «لا اله الا الله» (الله دان باشقا آللاه یوخدور) و قاطع آددیملارلا دوه یه یاخینلاشدی، دیزلرینی قاتلاییب هیخلادی. نایمان-آنا الینده کی هئیبه لری تله سیک آلیخدان آشیریب دوه یه میندی، سسله ییب اونو دیک له دی. آغ مایا [نایمان آنانین دوه سی] ایندی باشا دوشدوکی، قارشیدا سفر وار.
         بیر نئچه گون ایدی آغ مایا یئلکن اینله مه کیمی سسله، آیاقلارینی آستا بیر خیشیلتی ایله یئره توخوندوراراق اوجسوز- بوجاقسیز ساری- اؤزئی یین چؤکک دوزنی ایله یورتورد. یییه سی اونا آمان وئرمیر، کیمسه سیز قیزمار چؤل لوکده های لاییب قوووردو. یالنیز گئجه لری دینجه لیردی لر. سحر آچیلان کیمی یئنه سئوداگرلرین نیشان وئردییی یئرده بؤیوک دوه سوروسونو، مانقورت گؤزتچی نی آختاریردیلار. سؤز یوخ، ساری-اؤزکده آختاریب آدام تاپماق آسان ایش دئییل، بئله یئرده آدام قوم ذره سی کیمی بیر شئی دیر. یوخ، اگر او، دوزه یاییلیب اوتلایان بؤیوک دوه لردن بیرینی گؤره جکسن، سونرادا او بیری دوه لری آخیردا دا گلیب چیخاجاقسان ایزینه. نایمان-آنا اومیدی بونا ایدی.
هله لیک هئچ یاندا بئله بیر شئی گؤره  بیلمه میشدی. آرتیق شوبهه لنمه یه باشلامیشدی کی، بلکه دوه لرین اوتلاق یئرینی دئییشیبلر، بلکه یووان- یووان لار او دوه لری ساتیلماق اوچون خیوه، بوخارا بازارلارینا گؤنده ریبلر. بئله اولسا، او گؤزتچی اوزاق یئرلردن گؤره سن بیردن بورالارا قاییدارمی؟
بئله حیس لر ایچینده قاباغینا چیخان آلچاق تپه لری آشیب دوزه چیخاندا بیردن قارشی سیندا گئنیش بیر دره یه یاییلیب اوتلایان بؤیوک بیر دوه سوروسو گؤردو و یاواشلادی. دوه لر آلچاق کول لوق و تیکان لیغین آراسیندا گزیر، کول و تیکانلارین اوجونو گمیریردیلر. نایمان- آنا اوولجه سئوینجیندن نه ائده جه یینی بیلمه دی. آغ مایانی هایلادی، سونرا قورخدو، مانقورت اولموش اوغلونو گؤره جه ییندن قورخدو. بودور سورو اوتلاییر، بس گؤزتچی هانی؟ بورالاردا اولمالی دیر و دریندن او باشیندا آدام گؤردو. اوزاقدان کیم اولدوغو بیلینمیردی. الی چومماقلی گؤزتچی یوک لو مینیک دوه سی نین نوختاسیندان توتوب گؤزونه جن باسدیغی پاپاغین آلتیندان اونا باخیردی.
یاخینلاشیب اوغلونو تانییان نایمان-آنا اؤزونو دوه نین بئلیندن یئره نئجه آتدیغینی بیلمه دی.
-اوغلوم، اوغول بالا! سنی آختارماقدان الدن دوشموشم! من سنین آنانام!
 و بیردن هر شئی باشا دوشدو آجی بیر دهشتله سیری ین (تیتری ین) دوداقلارینی گمیره رک یئری تپیک له مه یه باشلادی. نه قدر چالیشدی اؤزونو اله-آلسین، اؤزوایله باجارا بیلمه دی. اؤزونو آیاقدا ساخلاماق اوچون لاقئید دایانیب- باخان اوغلونون چیینیندن برک- برک یاپیشیب هؤنکورتویله آغلادی، چوخدان بری باشینین اوستونو کسدیرمیش درد ایندی سئل کیمی اونو آلتینا آلیب باسدیریردی.
دی گل کی، اونون گلیشی اوغلونا هئچ بیر ائتگی گؤسترمه دی. هئچ آغزینی آچیب سوروشمادی کی، آی آرواد کیمسن، نیه آغلاییرسان؟ بیر آن سونرا گؤزتچی  اونون الینی چیینیندن گؤتوروب، اؤزونو یوک لو مینیک دوه سینی چکه- چکه سورونون او باشینا گئتدی کی، گؤرسون اویناقلاماغا باشلایان جاوان دوه لر سورودن اوزاقلاشماییبلارکی....
نایمان-آنا ترپنمه ییب یئرینده قالدی، چؤمبه لیب اوزونو ال لری ایله اؤرته رک خیسین- خیسین آغلادی، باشینی قالدیرمادان بیر آز بو وضعیتده قالدی. سونرا اؤزونو توپلاییب اوغلونون یانینا گئتدی، چالیشدی کی، اؤزونو ساکیت ساخلاسین. مانقورت اوغلو هپ بیر شئی اولمامیش کیمی معناسیز و لا قئید نظرلرله اونا باخدی، اوزگون صیفتینده نه ایسه گولوشه بنزر بیر شئی ایشاردی.
آنجاق گؤزلری یئنه اوول کی کیمی تام اعتیناسیزایدی.
- اوتور دانیشاق،- دئیه نایمان-آنا دریندن بیر آه چکدی.
اونلار یئره چؤکدولر.
نایمان-آنا سوروشدو:
- منی تانیرسان؟
مانقورت باشیلا «یوخ» دئدی.
- بس آدین نه دیر؟
- مانقورت.
- سنی ایندی بئله چاغیریرلار، اوول کی آدین یادیندایر؟ بیراصل-ی آدینی یادینا سال گؤروم.....
مانقورت دانیشمیردی. آناسی گؤروردوکی، او، آدینی یادینا سالماغا چالیشیر، قاشلارینین آراسیندا ایری تر ایچینده دیر. آما گؤرونور اوغلان قالین بیر دیوارا راست گلمیشدیر، دیواری کئچه بیلمیردی.
- بس آتانین آدی نه دیر؟ بس اؤزون کیمسن، کیم لردن سن؟ هئچ اولماسا دوغولدوغون یئری ایسه ده بیلمیرسن؟ یوخ او هئچ نه بیلمیر، هئچ نه خاطیرلامیردی.
- ایلاهی، گؤر سنی نه گونه سالیبلار!- دئیه آنا پیچیلدادی، یئنه ده اؤزوندن آسیلی اولمایاراق درددن بوغولا- بوغولا آغلاماغا باشدی. آنانین بو دردی- کدری مانقورتا قطعی تاثیر ائله میردی.
- توپراغی آلماق اولار، مال-دؤولتی آلماق اولار، لاپ آدامین حیاتینی دا آلماق اولار،- دئیه آنا سؤیله ندی،- آنجاق آدامین حافیظه سینه کیم قصد ائده بیلر، بونون کیم فیکیرله شیب تاپیب؟
آنا اونون کیم اولدوغونو سوروشماقلا یوخ، تلقین له باشا سالماق قرارینا گلدی.
سنین آدین «یولامان»دیر، ائشیدیرسن می؟ سن یولامانسان، آتانیندا آدی «دونن بای» دی. آتان یانیندا دئییل؟ آخی او، سنه هله اوشاقلیقیندان اوخ آتماغی اؤیره دَردی. من ده سنین آنانام، سن منیم اوغلوم. سن نایمان لار قبیله سیندن سن، باشا دوشدون؟ سن نایمان سان...
آنانین دئدیک لرینه او، تام لاقئیدلیک له قولاق آسیردی. ائله بیل بو سؤزلرین اونا دخلی یوخدو. یقین اوتلوقدا جیریلدایان چکیرتگه یه ده بئله جه قولاق آسیردی.
و اوندا نایمان-آنا مانقورت اوغلوندان سوروشدو:
- بس سن گلمه میشدن نه لر واریدی؟
- هئچ نه! دئیه مانقورت جاواب وئردی.
- گئجه ایدی، یا گوندوز؟
- هئچ نه! مانقورت عئینی سؤزلری تیکرار ائتدی
- کیمنن دانیشماق ایسته یردین؟
- آی نان. آنجاق بیز بیر- بیریمیزی ائشیتمیریک. اوردا کیمسه اوتوروب.
- سن داها نه ایسته یردین؟
- ایسته یردیم کی، منیم ده هؤرویوم اولسون آغامین کی کیمی.
- قوی گؤروم اونلار سنین باشینا نه ایش گتیریب لر؟ دئیه نایمان-آنا الینی باشینا اوزاتدی. مانقورت کنارا سیچراییب چکیلدی. الی ایله پاپاغیندان یاپیشیب داها آناسی طرفه باخمادی. آرواد باشا دوشدوکی، باشینی هئچ وقت اونون یادینا سالماق اولماز.
بو وقت اوزاقدان دوه یه مینمیش بیر آدام گؤروندو. او یاخینلاشیردی. نایمان-آنا سوروشدو:
- بو کیمدیر؟
-منیم ایچون یئمک گتیریر.
نایمان-آنا تشویشه دوشدو. بو یووان یووان اونو گؤرمه میش تئز چکیلیب گیزلنمه لی ایدی. او تئز دوه سینی هیخلاییب مینه-مینه اوغلونا خبر دارلیق ائله دی:
اونا هئچ نه دئمه. من تئزلیکدن قاییداجاغام.
اوغلو جاواب وئرمه دی. اونون هئچ عئینی نه ده دئییلدی.
نایمان-آنا باشا دوشدوکی، دوه اوسته سورو ایچیندن کئچمکده سهو ائله ییب. آما داها گئجدی. البته یووان یووان آغ دوه اوسته اوتوران آدامی گؤره بیلردی. گرک اوتلایان دولرین آراسیلا گیزلنه-گیزلنه پیادا گئچه ایدی.
نایمان-آنا اوتلاق یئریندن چوخ اوزاقلاشاندان سونرا قیراقلارینی یووشان باسمیش درین بیر دره یه گیردی. بورادا دوه نی دره نین دیبینده چؤکوزدوروب یئره دوشدو، داها آغ مایانی قالماغا قویمادی. گیزلنیب باخماغا باشلادی. یووان یووان اونو گؤرموشدو. بیر آزدان او یورتما سوره سوره گلیب چاتدی. سونگو و اوخلا سیلاحلانمیشدی. قهریندن بیلینیردی کی، یووان یووان معطل قالیب، اطرافینا بویلانا- بویلانا قالمیشدی- اوزاقدان گؤردویو آغ دوه یه مینمیش آدام هارا یوخا چیخدی؟ کسدیره بیلمیردی کی، دوه نی هارا سورسون؟ اوولجه بیر طرفه سوردو، سونرا باشقا یؤنه دؤندو. آخیرینجی دفه لاپ دره نین یانیندان کئچدی. یاخشی کی، نایمان-آنانین عاغلینا گلیب دوه نین آغزینی یایلیق لا چکیب باغلامیشدی. نه دئسن اولا بیلردی-ربیرده گؤردون دوه بوردان سس وئردی. نایمان-آنا یووشانلیغین دالیندا گیزلنیب یووان یووانی لاپ یاخشی گؤره بیلمیشدی. او، قیل لی بیر دوه نین اوسته اوتوروب اطرافینا گؤز گزدیردی، شیشکین صیفتی چوخ گرگین ایدی، باشیندا کی قارا پاپاغی نین اوجلاری قاییق بورنو کیمی یوخاری قاتلانمیشدی، بوینونون آردیندان بیر جوت قارا قورو حؤروک ساللانیردی. یووان یووان اوزنگی اوستونده دیکه لیب سونگوسو حاضیر دورومدا اطرافا بویلانیردی، گؤزلری ده یامان پاریلداییردی. بو، ساری- اؤزئی یی توتوب خالقین چوخ حیصه سینی قول ائله ین اونون عائله سینه بو قدر بدبخت لیک گتیرن دوشمن لردن بیری ایدی. آنجاق آرواد خایلاقی بوش ال ایله بو آمانسیز یووان یووان دؤیوشچوسونه نئیله یه بیلردی؟
یوان یوان بیر آزدا اویان- بویانا سئییردندن سونرا گئری یه، سورویه طرف قاییتدی.
آخشام دوشوردو. گون باتسادا هله گؤیون شفقی چکیلمه میشدی. سونرا هاوا بیردن قارالدی. اطرافی قارانلیق بیر گئجه بورودو.
نایمان-آنا او گئجه نی درد اثر اوغلونون اولدوغو یاخین یئرلرده کی چؤللوک ده کئچیردی. اوغلونون یانینا قاییتماغا اورک ائله میردی، قورخوردو بایاق کی یووان یووان گئجه نی سورونون یانیندا قالا.
و او گئجه قرارا گلدی کی، اوغلونو خیلاص ائله سین، چالیشیب اؤزوابله آپارسین. مانقورت اولسون قوی، هئچ نه باشا دوشمه سین، پئکی اؤز آداملاری آراسیندا قالسین، آنا اوره یی بئله دئییردی. باشقالارینین دؤزوب باریشدیغی وضعیتده دؤزه بیلمیردی. او، روا بیلمیردی کی، قانی قانیندان اولان دوغما اوغلو قول قالسین. کیم بیلیر بلکه ده دوغما یئرلری گؤرندن سونرا عاغلی اؤز یئرینه گله جک، اوشاقلیق ایل لری یادینا دوشه جک....
سحری نایمان-آنا یئنه آغ مایایا میندی. او، یئنه ده ایراقدان- ایراغی هرلنه- هرلنه گئجه عرضینده خئیلی آرالانمیش سورویه یاخینلاشماغا باشلادی. سورونو گؤرندن سونرادا چوخ فیکیر وئریب باخدی کی، گؤرسون یووان-یووان لاردان اوردا وار یا یوخ. هئچ کسین اولمادیغینی یقین ائله یندن سونرا اوغلونو سسله دی:
یولامان! یولامان! سلام!
اوغلو دؤنوب باخاندا آنا سئوینجیدن ایچین چکدی، آنجاق ائله او دقیقه ده باشا دوشدوکی اوغلو ائله-بئله سسه دؤنوب.
نایمان-آنا یئنه ده چالیشدی کی، اوغلونو یادداشینی دیریلتسین....
- آدینی یادینا سال، تاپ گؤر آدین نه دیر؟ - دئیه یالواریب اونو قاندیرماق ایسته ییردی. بیلمیرسن مگر آتان دونن بای دیر؟ سنین آدین مانقورت دئییل، یولاماندی...آدینی اونونچون بئله قویموش کی، سن نایمان لارین بؤیوک کؤچو وقتی یولدا دوغولوبسان. سن آنادان اولاندا بیز اوچ گون کؤچو ساخلاییب دایاندیق. اوچ گون توی- بایرام ائله دیک.
آنانین بو دئدیک لری مانقورت اوغلانا تاثیر گؤسترمه دیینه باخمایاراق، دانیشیغینا آرا وئرمیر، بوشدا اولسا، یئنه اومید ائله ییردی کی، بلکه بو قارالمیش شعوردا بیر دیغیلجیم ایشارا. نه فایداکی، آرواد قیفیل لی، بیر قاپی نی، دؤیه جه له ییردی. آنا یئنه ده اؤز دئدیینی دئییردی: آدینی یادینا سال! آتانین آدی دونن بای دی! سونرا او گؤتوردویو احتیاطدان اونو یئدیردیب ایچیرتدی، اوغلونو دویوزدوراندان سونرا اونا لایلا دئمه یه باشلادی.
لای لا اونون چوخ خوشونا گلدی. آروادین لای لاسی اونون اوره یینه یاییلیردی. خوشلوق لا قولاق آسیردی، اونون گوندن قارالیب جودلانمیش، دونوق صیفتینده نه ایسه جانلی، ایلیق بیر حالت عمله گلمیشدی. بونو گؤرن آنا اونو اینادیرماغا چالیشدی کی، بو یئرلری ترک ائله ییب، اونا قوشولسون، اؤز یئرلرینه قاییتسین، یووان یووان لاردان، بیر دفه لیک جانینی قورتارسین. مانقورت عاغلینا وورا بیلمیردی کی، نئجه دوروب گئتسین، بس سورو نه اولسون؟
یوخ، آغاسی دئییب کی، سورونو گؤزدن قویماسین....
و یئنه ده نایمان-آنا پوزولموش یادداشین او باغلی قاپیسینی تکرار-تکرار دؤیجله مه یه باشلادی، دئدیینی دئدی:- یادینا سال کیمسن؟ آدین نه دیر؟ سنین آتان دونن بای دیر!
آنانین باشی ائله قاریشمیشدی کی، آخشامین دوشدویونو حیس ائله مه میشدی، او وقت آییلیب گؤردوکی، یووان یووان دوه اوستونده سورونون او باشینا یاخینلاشیر. بو دفه او، داها یاخیندایدی دوه سینی ده گئتدیکجه داها برک قوووردو. نایمان-آنا فورصتی ایتیرمه ییب تئز آغ مایایا میندی و اوزاقلاشدی. آنجاق او بیری طرفدن ده بیر یووان یووان چیخیب اونون یولونو کسمک ایسته دی. ایشی بئله گؤرن نایمان-آنا دوه سینی قوپاراقلاییب اونلارین آراسیندان کئچدی. آیاقدان یونگول آغ مایا اونو وقتینده آرادان چیخارتدی، یوان یوان لار دالدا قالیب چاغیرا- باغیرا، نیزه لرینی اویناداراق اونو قووماغا باشلادیلار. آغ مایایا چاتماق می اولاردی؟ آغ مایا ساری-اؤزکده یئل کیمی قانادلانیب نایمان-آنانی بو اؤلوم-دیریم قوهاقوووندان اوزاقلاشدیریردی.
اینتیهاسی، اونون خبری اولمادی کی، ال لری بوشا چیخان یووان یووان لار اورک لرینی سویوتماق اوچون یازیق مانقورتو اوکی وار دؤیدولر. آنجاق اوندان نه گؤزله مک اولاردی، ائله دئییب دوردو: - دئییردی منیم آنامدی.
- آنان- زادین دئییل! سنین آنان یوخدور! هئچ بیلیرسن نه یه گلیب؟ بیلیرسن؟ ایسته ییرکی، پاپاغینی چیخاردیب باشینی بوغا وئرسین! – اونلار یازیق مانقورتون جانینا قورخو سالماغا چالیشیردیلار.
مانقورت بو سؤزلری ائشیدنده قارالمیش صیفتی بوم بوز اولدو. او، بوینونو قیسیب، پاپاغیندان برک-برک یاپیشاراق، تلله یه، دوشموش حئیوان کیمی یان-یؤره سینه باخماغا باشلادی. یووان یووان اونا اوخ- یای وئریب دئدی:
- قورخما! آلا بونو!
- نیشانلا گؤروم! – دئیه یووان یووان پاپاغینی گؤیه آتدی. اوخ پاپاغی دلیب کئچدی.- گؤرها! دئیه پاپاق صاحیبی تعجب لندی. الینین یادداشی هله ده قالیر!
نایمان-آنا یوواسیندان هورکودولموش قوش کیمی دوزده ویرنیخیر، اؤزونه یئر تاپا بیلیردی. بیلمیردی نئی له سین، نه گؤزله سین. گؤره سن، یووان  یووان لار اوغلونو سورویله بیر یئرده اونون الی چاتمایاجاق اؤز بؤیوک اردولارینا یاخین یئرلره آپاراجاق لار، یوخسا اونو توتماق اوچون پوسقو قوراجاقلار؟ بئله جه فیکیر- خیالات ایچینده او، هالای ووروب گیزله نه-گیزله نه گزیردی، نهایت پوسوب گؤرنده کی، یووان یووان لار سورودن گئتدی لر، چوخ سئویندی. نایمان-آنا خئیلی اونلارین دالینجا باخیب گؤرندن سونرا کی، اوزاقلاشیب گؤزدن ایتدی لر، قرارا گلدی قاییتسین یئنه اوغلونون یانینا. ایندی اونون قطعی فیکری اوغلونو ائوه آپارماقدی. باشینا نه گلیب سه اونون تقصیری دئییل، نئیله سین کی باختی بئله گتیریب-دوشمنلر اونو بو کؤکه سالیبلار. نه اولورسا اولسون آناسی اونو قوللوقدا قویمایاجاق. قوی نایمان لار گؤرسون لر کی، یاد ائل لی باسقین چی لار اونلارین ایگیدلری نین عاغلینی. باشیندان چیخاریب نئجه رذیل ائله ییب لر. قوی غضب له نیب سیلاح ساریلسینلار. سؤز تورپاقدا دئییل، تورپاق هامی یا بس ائله یر. سؤز اوندادیرکی یووان یووان لارین بو رذالتی اونلارا هئچ یاد قونشو اولماغا دا حق وئرمیر.
نایمان-آنا اوغلونون یادینا بو فیکیرلرله قاییدیردی. ائله هئی گؤتور- قوی ائله ییردی کی، نئجه اونو ایناندیرسین، نئجه باشا سالسین کی، بو گئجه بیر-بیرینه قوشولوب قاچمالی دیرلار.
توران قاریشیردی. گئجه آزمان  ساری-اؤزک چول لری اوزرینده چؤکوردو. آغ مایا اؤز صاحیبینی یونگول- راحات بیر یئریشله بؤیوک دوه سوروسونه طرف آپاریردی. باتان گونشین شوعاعلاری آنانی دوه نین دونقالاری آراسیندا چوخ آشکار ایشیقلاندیریردی نایمان-آنا رنگی- روحو اؤزونده دئییلدی، چوخ جیددی گؤرکمی وارایدی. بودور او، سورویه چاتدی، اوتلایان حئیوان لارین آراسیندان کئچدی، اطرافا گؤز گزدیردی، آما اوغلونو گؤره بیلمه دی. اونون مینیک دوه سی یوک لو حالدا نوختاسینی سورویه- سورویه اوتلاییردی. نایمان-آنا اوغلونو- سسله ییب چاغیرماغا باشلادی:
- یولامان! هارداسان؟ منم، آنانام! هارداسان؟
او ناراحت لیقلا اطرافا بویلانا- ویلانا قالدیغی اوچون اوغلونو دوه دالیندا دالدالانیب، دیزینی یئره وئره رک اوخلا اونو نیشان آلدیغینی گؤرموردو. گونشین شوعاسی اونا مانع اولوردو، فورصت گؤزله ییردی کی، اونو بوراخسین.
- یولامان! اوغلوم!- نایمان-آنا اوغلوندان نیگران حالدا اون سسله ییردی. بیردن قانریلیب باخاندا اونو گؤردو بیرجه
- آتما! – دئیه بیلدی، ائله آغ مایانی مهمیزله مک ایسته ییردی کی، دؤنوب اوغلوی ایله اوز به اوز گلسین، یئتیرمه دی- اوخ ویزیلتیلا اونون سول قولتوغونا سانجیلدی.
بو اؤلونجول ضربه ایدی. نایمان-آنا دوه نین بوینونا سینیب ایلیشه- ایلیشه ییخیلدی. آنجاق آنانین اؤزوندن اوول باشینین یایلیغی آچیلیب دوشدو، هاوادا قوش اولوب چیغیرا- چیغیرا اوچوب گئتدی: یادینا سال کیملردنسن؟ آدین نه دیر؟ سنین آتان دونن بای دیر! دونن بای! دونن بای ی ی ی ی................

دئییله نه گؤره، او وقتیندن ساری-اؤزکده دونن بای قوشو اوچور. دونن بای قوشو یولچویا راست گلنده اونون یاخینلیغیندا اوچا-اوچا سسله نیر: یادینا سال کیملردنسن! کیمین اوغلوسان! آدین نه دیر! آدین؟ دونن بای دونن بای!......
ساری-اؤزکده نایمان-آنانین باسدیریلدیغی یئره او وقتدن آنا-بئیت، یعنی آنا مسکنی قبریستانلیغی دئیرلر.

تبریز.

سوچ لار شهری

تونچ لار شهری

باتوم لار شهری

.................تبریز!

دیوارلاریندا بوغولموش فریادلارین

یئر- یوردو بللنمه ین زیندان لارین

یئنه یوخوما گلدی بو گئجه

استنطاق اوتاق لارین